РЕСМИ ТІЛ ЖӘНЕ ФИЛОЛОГИЯ: ӨЗАРА БАЙЛАНЫС, ДАМУ ҮРДІСІ ЖӘНЕ ТІЛ МӘДЕНИЕТІ

Қазіргі қоғамда тілдің рөлі тек коммуникация құралы ретінде ғана емес, мемлекеттік басқару, құқықтық реттеу және әлеуметтік мәдениетті қалыптастырудың негізгі тетігі ретінде қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда ресми тіл мен филология ғылымы бір-бірін толықтыратын, өзара тығыз байланыстағы маңызды салалар болып табылады. Ресми тілдің дұрыс дамуы тіл мәдениетінің деңгейін көрсетсе, ал филология оның ғылыми-теориялық негізін қалыптастырады.

Ресми тілдің қоғамдық қызметі

Ресми тіл – мемлекеттік органдарда, заң шығару жүйесінде, әкімшілік басқаруда және ресми құжат айналымында қолданылатын тілдік жүйе. Оның басты ерекшелігі – дәлдік, нақтылық, логикалық құрылым және эмоциядан тыс бейтараптық. Ресми мәтін әрқашан нақты ақпарат беруге бағытталады және екіұшты мағынаға жол бермеуі тиіс.

Мысалы, бұйрық, хаттама, анықтама немесе заң мәтіндерінде әрбір сөздің мағынасы нақты болуы шарт. Себебі мұндай құжаттар тек ақпараттық емес, кей жағдайда құқықтық күшке ие болады. Сондықтан ресми тілдегі кез келген қателік немесе стильдік ауытқу үлкен түсінбеушілікке әкелуі мүмкін.

Филология ғылымының рөлі

Филология – тілдің құрылымын, тарихын, дамуын және қолданылу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым. Оның негізгі мақсаты – тілдік жүйені теориялық және практикалық тұрғыдан түсіндіру. Осы ғылымның бір бағыты ретінде ресми стиль де зерттеу нысаны болып табылады.

Филология ресми тілдің лексикалық қорын, грамматикалық құрылымын және стилистикалық ерекшеліктерін талдайды. Сонымен қатар, тіл нормаларын жүйелеу, терминдерді стандарттау және ресми стильді жетілдіру де осы ғылымның міндеттеріне кіреді.

Тіл нормалары және ресми стиль

Ресми тілде тіл нормаларының сақталуы аса маңызды. Орфографиялық норма – сөздердің дұрыс жазылуын, орфоэпиялық норма – дұрыс айтылуын, грамматикалық норма – сөйлем құрылымының дұрыстығын қамтамасыз етеді. Ал стилистикалық норма мәтіннің жалпы стилін реттейді.

Ресми стильде сөйлемдер қысқа, нақты және логикалық байланыста болуы керек. Артық сөздер мен эмоционалды тіркестер қолданылмайды. Бұл ресми тілдің басты ерекшелігі болып табылады.

Ресми тілдің тарихи дамуы

Ресми тілдің қалыптасуы белгілі бір тарихи кезеңдермен байланысты. Қазақ тіліндегі ресми стильдің дамуы жазба әдеби тілдің қалыптасуымен қатар жүрді. Кеңес дәуірінде ресми құжаттар орыс тілінің ықпалында болса, тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ тілінің ресми саладағы қолданысы кеңейе түсті.

Бүгінде мемлекеттік тілдің ресми саладағы орны нығайып келеді. Бұл үдерісте филолог мамандардың еңбегі ерекше, себебі олар ресми құжаттардың тілдік сапасын жетілдіруге атсалысады.

Терминология және ресми тіл

Ресми тілде терминдердің орны ерекше. Термин – белгілі бір саладағы ұғымды нақты білдіретін сөз немесе сөз тіркесі. Филология ғылымы терминдердің қалыптасуын, аударылуын және стандартталуын зерттейді.

Қазіргі таңда мемлекеттік басқару, құқық, экономика және білім беру салаларында жаңа терминдер көптеп қалыптасуда. Бұл процесс ресми тілдің дамуына тікелей әсер етеді.

Электронды құжат айналымы және жаңа кезең

Цифрлық технологиялардың дамуы ресми тілдің қолданылу формасын өзгертті. Электронды құжат айналымы жүйелері, онлайн өтініштер және цифрлық хат алмасу ресми тілдің жаңа форматын қалыптастырды.

Бұл жағдайда да тіл нормаларының сақталуы маңызды болып қала береді. Электронды құжаттарда да грамматикалық, орфографиялық және стилистикалық талаптар бұзылмауы тиіс.

Ресми тіл және құқықтық мәдениет

Ресми тілдің сапасы қоғамның құқықтық мәдениетіне тікелей әсер етеді. Түсінікті әрі нақты жазылған заңдар азаматтардың құқықтарын дұрыс түсінуіне мүмкіндік береді. Ал күрделі немесе түсініксіз тілмен жазылған құжаттар құқықтық қателіктерге әкелуі мүмкін.

Сондықтан құқықтық мәтіндерді дайындауда филолог мамандардың қатысуы өте маңызды. Олар мәтіннің тілдік сапасын жақсартып, оны жалпыға түсінікті етеді.

Филология және тіл мәдениеті

Филология тек теориялық ғылым ғана емес, сонымен қатар тіл мәдениетін қалыптастыратын практикалық сала. Ол сөйлеу және жазу мәдениетін жетілдіруге ықпал етеді. Ресми тіл осы мәдениеттің жоғары деңгейдегі көрінісі болып табылады.

Тіл мәдениеті жоғары қоғамда ресми құжаттар сауатты жазылады, коммуникация нақты және түсінікті болады. Бұл өз кезегінде әлеуметтік тұрақтылық пен тиімді басқаруға ықпал етеді.

Қазіргі мәселелер мен даму бағыттары

Қазіргі таңда ресми тілдің дамуында бірнеше өзекті мәселелер бар:

* терминдердің біріздендірілмеуі

* аударма сапасының әркелкілігі

* кейбір құжаттарда орыс тілінің ықпалының сақталуы

* стильдік қателіктердің кездесуі

Бұл мәселелерді шешу үшін филологиялық зерттеулерді күшейту қажет. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметкерлердің тілдік сауаттылығын арттыру маңызды.

Қорытындылай келе, ресми тіл мен филология – бір-бірімен тығыз байланысты екі маңызды сала. Ресми тіл – қоғамдағы нақты коммуникация құралы болса, филология – оның ғылыми негізін қалыптастыратын ғылым. Бұл екі бағыттың үйлесімді дамуы тіл мәдениетінің жоғары деңгейге көтерілуіне, мемлекеттік коммуникацияның сапалы болуына және құқықтық мәдениеттің қалыптасуына ықпал етеді.

Сондықтан ресми тілдің дамуын ғылыми тұрғыдан зерттеу және оны үнемі жетілдіріп отыру – қазіргі филология ғылымының басты міндеттерінің бірі.

Аружан ЖАҚСЫБАЕВА

Жетісу университеті, филология факультеті