Нұрғиса Тілендиев шығармашылығындағы дәстүрлі және академиялық музыкалық мәдениеттің сабақтастығы

Қазақ музыкалық мәдениетінің тарихи дамуында дәстүрлі ауызша кәсіби өнер мен академиялық композиторлық шығармашылықтың өзара байланысы маңызды орын алады. Бұл байланыс ұлттық музыкалық мұраны сақтаумен ғана шектелмей, оның көркемдік қағидаларын жаңа тарихи және мәдени жағдайларда қайта пайымдау үдерісін де қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда, Нұрғиса Тілендиевтің шығармашылығы дәстүрлі музыкалық ойлау жүйесінің кәсіби композиция мен оркестрлік орындаушылық кеңістігінде жалғасуын зерттеуге мүмкіндік беретін ерекше құбылыс болып табылады.

Композитордың шығармашылық тұлғасы дәстүрлі орындаушылық тәжірибе мен академиялық музыкалық білімнің тоғысында қалыптасты. Мәскеу мемлекеттік консерваториясында алған кәсіби даярлығы, қазақтың дәстүрлі музыкасына терең қанық болуы және мәдениет саласындағы ұйымдастырушылық қызметі оның көркемдік дүниетанымының қалыптасуына ықпал етті. «Қазақфильм» киностудиясындағы қызметі және «Отырар сазы» фольклорлық-этнографиялық оркестрін құруы ұлттық музыкалық мұраны жаңа орындаушылық және коммуникациялық кеңістікте танытуға жол ашты.

Тілендиев шығармашылығының ерекшелігі дәстүрлі музыкалық материалды академиялық үлгілерге механикалық түрде бейімдеуде емес, оның ішкі интонациялық, ырғақтық және формалық заңдылықтарын сақтай отырып, жаңа көркемдік мүмкіндіктерін ашуында. Сондықтан оның мұрасын зерттеу қазақ музыкасының дәстүрлі және академиялық салалары арасындағы сабақтастықтың нақты шығармашылық механизмдерін анықтауға мүмкіндік береді.

Мақаланың мақсаты – Нұрғиса Тілендиев шығармашылығындағы дәстүрлі музыкалық ойлау мен академиялық композицияның өзара байланысын анықтап, оның ұлттық музыкалық мұраны сақтау мен музыкалық білім беру үдерісіндегі маңызын негіздеу.

Зерттеудің негізгі материалдарын Нұрғиса Тілендиевтің оркестрлік күйлері, әндері және киноға арналған музыкалық шығармалары құрайды. Атап айтқанда, «Әлқисса», «Ата толғау», «Көш керуен», «Аққу» тәрізді туындылар дәстүрлі музыкалық ойлау жүйесінің оркестрлік ортада көрініс табуын қарастыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге композитордың ән шығармашылығы мен кино музыкасы ұлттық музыкалық интонациялардың әртүрлі көркемдік кеңістікте қолданылу ерекшеліктерін анықтау үшін маңызды материал болып саналады.

Зерттеу барысында тарихи-мәдени талдау, музыкалық-теориялық талдау, салыстырмалы талдау және құрылымдық талдау әдістерін қолдану көзделеді. Тарихи-мәдени әдіс композитор шығармашылығының қалыптасу жағдайларын қарастыруға мүмкіндік береді. Музыкалық-теориялық және құрылымдық талдау әуендік өрістеу, ырғақтық ұйымдасу, фактура, форма және тембрлік арақатынас ерекшеліктерін анықтауға бағытталады. Салыстырмалы әдіс дәстүрлі күйдің орындаушылық сипаты мен оның оркестрлік нұсқаларындағы көркемдік өзгерістерді зерделеуге қолданылады.

Педагогикалық тұрғыдан талдау композитор шығармаларын музыкалық білім беру жүйесінде пайдаланудың мүмкіндіктерін айқындауға негізделеді. Бұл ретте дәстүрлі музыкалық тілдің ерекшеліктерін меңгерту, ұлттық стильді ажырату және дәстүр мен академиялық өңдеудің арақатынасын түсіндіру мәселелері назарға алынады.

Тілендиевтің шығармашылық әдісін түсіндіруде қазақтың ауызша кәсіби музыкалық дәстүрінің табиғатын ескеру қажет. Дәстүрлі музыкалық мәдениетте шығарма белгілі бір әуендік мәтінмен ғана шектелмейді. Оның көркемдік мазмұны интонациялық өрістеу, ырғақтық қозғалыс, орындаушылық мәнер, тембрлік ерекшелік және музыкалық дамудың ішкі логикасы арқылы қалыптасады. Осы компоненттердің өзара байланысы күйдің жанрлық тұтастығын айқындайды.

Тілендиевтің шығармашылығында дәстүрлі музыкалық ойлаудың бұл белгілері академиялық композиция құралдарымен ұштасады. Композитор оркестрлік көпдауыстылықты, гармониялық толықтыруларды және тембрлік жіктелуді пайдалана отырып, ұлттық музыкалық материалдың өзіндік сипатын сақтауға ұмтылды. Мұнда академиялық жазу тәсілдері дәстүрлі музыканың орнын баспайды, керісінше, оның көркемдік мүмкіндіктерін жаңа орындаушылық жағдайда ашуға қызмет етеді.

Бұл ерекшелік әсіресе «Отырар сазы» оркестріне арналған шығармалардан көрінеді. Оркестрлік фактураның кеңеюі мен аспаптық тембрлердің өзара байланысы дәстүрлі күйдің дыбыстық кеңістігін байытады. Сонымен бірге домбыраның жетекші әуендік қызметі сақталған жағдайда күйге тән интонациялық даму мен музыкалық ойдың сабақтастығы айқын байқалады.

Тілендиевтің орындаушылық тәжірибесі де дәстүрлі музыкалық мәдениеттің ерекшеліктерін түсінуде маңызды. Оның дирижерлік қызметінде домбырамен жеке орындаушылықтың оркестрлік үдеріске кіріктірілуі орындаушының музыкалық материалмен тікелей байланысын сақтауға мүмкіндік берді. Бұл тәжірибе дәстүрлі орындаушылықтағы музыканттың шығармашылық белсенділігі мен академиялық сахнадағы ұжымдық орындаушылықтың өзара ықпалдасуын көрсетеді.

Осы тұрғыдан алғанда, Тілендиев шығармашылығын дәстүрлі музыкалық ойлаудың жаңа көркемдік ортадағы жалғасы ретінде қарастыруға болады. Оның туындыларындағы сабақтастықты анықтау үшін ұлттық интонациялардың қолданылуын ғана емес, музыкалық материалдың құрылымдық ұйымдасуын, домбыраның тембрлік қызметін және дәстүрлі жанрға түрде талдау қажет.

Қазақтың дәстүрлі күйі – интонациялық, ырғақтық, ладтық, формалық және тембрлік белгілері өзара байланысқан күрделі музыкалық жанр. Оның орындаушылық табиғаты домбыраның дыбыстық мүмкіндіктерімен, музыкалық материалдың өрістеу логикасымен және орындаушының жеке мәнерімен тығыз байланысты. Сондықтан күйді оркестрлік ортаға көшіру барысында оның сыртқы әуендік құрылымын сақтау ғана емес, жанрдың ішкі көркемдік қағидаларын жеткізу де маңызды.

Тілендиевтің оркестрлік шығармаларында дәстүрлі күйдің музыкалық мазмұны жаңа тембрлік және фактуралық жағдайда беріледі. Оркестрлік көпдауыстылық дәстүрлі домбыра фактурасын кеңейтіп, музыкалық материалдың дыбыстық ауқымын ұлғайтады. Алайда мұндай өзгерістер күйдің бастапқы сипатын сақтаумен қатар жүруі үшін домбыра партиясының жетекші қызметі, ырғақтық серпін және интонациялық даму логикасы ескерілуі қажет.

«Әлқисса», «Ата толғау», «Көш керуен» және «Аққу» сияқты шығармаларды музыкалық-теориялық тұрғыдан зерттеу дәстүрлі музыкалық материал мен оркестрлік фактураның өзара байланысын анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай талдау барысында әуеннің даму ерекшеліктері, негізгі және қосалқы дауыстардың арақатынасы, тембрлік контраст, динамикалық өрістеу және формалық ұйымдасу мәселелері қарастырылуы тиіс.

Бұл ретте дәстүрлі күйдің оркестрлік нұсқасын оның бастапқы үлгісінің өзгеріссіз көшірмесі ретінде бағалау дұрыс емес. Оркестрлік орындаушылық жаңа дыбыстық қатынастар қалыптастырады, орындаушылық вариативтілікті шектейді және музыкалық материалды алдын ала бекітілген партитураға сәйкес ұйымдастырады. Демек, дәстүрлі жанрдың оркестрлік ортадағы өміршеңдігін анықтау үшін оның сақталған белгілерімен қатар, жаңа көркемдік жағдайда пайда болған өзгерістерін де зерттеу қажет.

Тілендиев тәжірибесінің маңызы осы екі үдерістің арақатынасынан көрінеді. Композитор дәстүрлі күйдің интонациялық және тембрлік ерекшеліктерін оркестрлік орындаушылықтың мүмкіндіктерімен ұштастыруға ұмтылды. Бұл тәжірибе дәстүрді сақтау мен жаңартудың бір-біріне қарама-қайшы емес, өзара байланысты көркемдік үдерістер екенін көрсетеді.

Нұрғиса Тілендиев шығармашылығының ғылыми маңызымен қатар, оның музыкалық білім беру жүйесіндегі әлеуеті де ерекше. Композитордың туындылары арқылы білім алушылар қазақтың дәстүрлі музыкалық тілін, күй жанрының құрылымдық ерекшеліктерін және ұлттық музыкалық ойлаудың академиялық ортадағы көріністерін кешенді түрде меңгере алады.

Музыкалық-теориялық пәндерді оқытуда Тілендиевтің оркестрлік күйлерін пайдалану дәстүрлі әуеннің оркестрлік фактурада қалай ұйымдастырылатынын түсіндіруге мүмкіндік береді. Мысалы, домбыраның жетекші партиясын оркестрдің басқа аспаптық топтарымен салыстыру арқылы студенттер әуен мен сүйемелдеудің арақатынасын, тембрлік жіктелуді, фактуралық өзгерістерді және гармониялық толықтырулардың қызметін талдай алады.

Салыстырмалы талдау әдісі де маңызды педагогикалық құрал бола алады. Дәстүрлі домбыра орындауындағы күйді оның оркестрлік нұсқасымен салыстыру барысында білім алушылар бастапқы музыкалық материалдың қандай ерекшеліктері сақталғанын және қандай элементтер өзгергенін анықтайды. Бұл жұмыс музыкалық шығарманы тұтас көркемдік жүйе ретінде қабылдауға, ұлттық стиль белгілерін ажыратуға және оркестрлік өңдеудің шығармашылық табиғатын түсінуге ықпал етеді.

Орындаушылық даярлықта Тілендиевтің мұрасын зерделеу ұлттық музыкалық мәнерді саналы түрде меңгертуге бағытталуы мүмкін. Мұнда тек ноталық мәтінді дұрыс орындау жеткіліксіз. Музыкалық фразаның ішкі логикасын, интонациялық дамуын, ырғақтық серпінін және дәстүрлі орындаушылыққа тән мәнерлік ерекшеліктерін түсіну қажет. Осындай тәсіл білім алушылардың техникалық дағдыларымен қатар, музыкалық ойлау мәдениетін де қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Композиция және оркестрлеу пәндерінде композитор шығармаларын қарастыру ұлттық музыкалық материалды жаңа көркемдік ортада қолдану мәселесін талдауға жағдай жасайды. Білім алушылар дәстүрлі интонацияларды гармониялық және тембрлік тұрғыдан өңдеу жолдарын, оркестрлік фактура құру қағидаларын және ұлттық стильді сақтаудың шығармашылық тәсілдерін зерттей алады.

Сонымен бірге педагогикалық жұмыста дәстүрлі музыканы тек дайын академиялық мәтін арқылы меңгерту жеткіліксіз екенін ескеру маңызды. Мүмкіндік болған жағдайда ноталық талдауды тірі орындаушылық үлгілермен, аудиожазбалармен және дәстүрлі орындау мәнерін бақылаумен ұштастырған жөн. Бұл тәсіл ауызша кәсіби музыкалық мәдениеттің орындаушылық табиғатын тереңірек түсінуге ықпал етеді.

Осылайша, Тілендиев шығармашылығы музыкалық білім беруде ұлттық музыкалық мұраны тарихи дерек ретінде ғана емес, теориялық талдау, орындаушылық тәжірибе және шығармашылық ізденіс нысаны ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Нұрғиса Тілендиев шығармашылығы қазақтың дәстүрлі ауызша кәсіби музыкалық мәдениеті мен академиялық композиторлық өнер арасындағы сабақтастықты зерттеуде маңызды орын алады. Оның оркестрлік күйлері, әндері және кино музыкасы ұлттық музыкалық ойлау жүйесінің жаңа көркемдік және мәдени ортада жалғасу мүмкіндіктерін көрсетеді.

Композитордың шығармашылық әдісінің негізгі ерекшелігі дәстүрлі музыкалық материалды академиялық құралдармен ұштастыру барысында оның интонациялық, ырғақтық және тембрлік ерекшеліктерін сақтауға ұмтылуынан көрінеді. Бұл үдеріс дәстүрді өзгеріссіз қайталау емес, оның ішкі көркемдік қағидаларын жаңа тарихи жағдайда шығармашылық тұрғыдан жүзеге асыру ретінде бағалануы мүмкін.

Тілендиев мұрасының педагогикалық әлеуеті ұлттық музыкалық стильді меңгерту, күй жанрының құрылымын талдау, дәстүрлі орындаушылық пен оркестрлік интерпретацияның арақатынасын түсіндіру мүмкіндіктерімен анықталады. Оның шығармаларын музыкалық білім беру үдерісіне жүйелі енгізу білім алушылардың ұлттық музыкалық мұраға қатысты теориялық білімін тереңдетіп, музыкалық-талдамалық және орындаушылық дағдыларын дамытуға ықпал ете алады.

Демек, Нұрғиса Тілендиевтің шығармашылық тәжірибесі дәстүр мен жаңашылдықтың өзара байланысын танытатын көркемдік құбылыс қана емес, ұлттық музыкалық мәдениетті зерттеу мен оқытудың да маңызды негіздерінің бірі болып табылады.

Мухамбетжанов Шерхан Мухамбетжанович

Н. Тілендиев атындағы Мемориалдық музейінің

кіші ғылыми қызметкері